Yapay zekâ bir rapora, sunuma veya içerik taslağına kaynakça eklediğinde, listedeki her satır ilk bakışta düzenli görünebilir. Ancak çalışan bir DOI bağlantısı tek başına kaynağın doğru künyeyle eşleştiğini ya da metindeki iddiayı desteklediğini kanıtlamaz. DOI başka bir yayına gidebilir; kayıt doğru yayına gitse bile yazar, başlık, yıl veya yayın adı taslakta yanlış aktarılmış olabilir.

Bu rehber, yapay zekâ çıktısında yer alan araştırma kaynaklarını belge kimliği bakımından kontrol etmek için adım adım bir yöntem sunar. Amaç her kaynak için DOI bulmak değildir. Önce kaynakçada ne yazdığını sabitleyin; ardından DOI’yi çözümleyin, kayıt bilgisini yayıncı sayfasıyla karşılaştırın ve bulgunun metindeki iddiayla ilişkisini ayrıca değerlendirin. Sonuçları “eşleşiyor”, “kısmen eşleşiyor” veya “doğrulanamadı” gibi gözlenebilir durumlarla kaydedin.

Kaynakça satırını kontrol edilebilir parçalara ayırın

Bir kaydı değerlendirmeden önce yapay zekâ taslağındaki kaynakça satırını değiştirmeden ayrı bir yere alın. Başlık, yazar adları, yayın veya dergi adı, yayın yılı, cilt-sayı, sayfa ya da makale numarası ve DOI alanlarını ayrı sütunlarda tutun. Alanları ayırmak, tek bir doğru görünen parçanın bütün kaydı doğruymuş gibi algılanmasını önler. Eksik alanı tahminle tamamlamak yerine boş bırakın ve “kaynakta yok” diye işaretleyin.

Bu aşamada imla biçimini düzeltmeyin. Önceki metin ile bulduğunuz kayıt arasında fark varsa, ilk taslağı saklamak karşılaştırmayı mümkün kılar. Harf büyüklüğü, noktalama ve DOI’nin başında bulunan `https://doi.org/` gibi gösterim farkları kimlik uyuşmazlığı anlamına gelmeyebilir; fakat başlık, yazar veya yıl farkı ayrıca incelenmelidir. Düzenlenmiş ve özgün satırları bir arada tutarsanız, hangi farkın yalnız biçimsel olduğunu sonradan gösterebilirsiniz.

Kaynağın türünü de not edin: hakemli makale, kitap bölümü, konferans bildirisi, rapor, veri seti veya başka bir nesne olabilir. DOI sistemi yalnız dergi makalelerine ait değildir. DOI Foundation, DOI’yi farklı türdeki nesneleri tanımlayabilen ve bir bağlantı üzerinden çözümlenebilen kalıcı bir tanımlayıcı olarak açıklar. Bu nedenle bir DOI bulunduğunda önce onun hangi nesneye bağlandığını, sonra kaynakça satırının o nesneyi doğru tarif edip etmediğini sorun.

DOI bağlantısının neyi gösterdiğini sınayın

Kaynakçada DOI varsa, metindeki numarayı kopyalayın ve `https://doi.org/` çözümleyicisiyle açın. Adres açılmazsa önce boşluk, noktalama işareti veya satır sonunun numaraya eklenip eklenmediğini kontrol edin. DOI çoğunlukla `10.` ile başlayan bir önek ve eğik çizgiden sonraki bir bileşen içerir; ancak görünüşe bakarak geçerli ya da doğru olduğu kararı verilmez. Sonuç sayfasında hangi belgeye yönlendirildiğini okuyun.

Bağlantının açılması yalnızca çözümlenen DOI’nin bir hedefe yöneldiğini gösterir. Bu hedefin kaynakçada anlatılan çalışma olup olmadığını başlık, yazar ve yayın bilgileriyle eşleştirin. DOI başka bir makaleye, farklı bir kitap bölümüne ya da aynı yazarın benzer başlıklı başka çalışmasına gidiyorsa, bağlantının çalışmasını doğru kayıtla karıştırmayın. Böyle bir satırı “DOI çalışıyor, künye eşleşmiyor” diye kaydetmek, sorunu açık biçimde tarif eder.

Kaynakça DOI içermiyorsa otomatik olarak hatalı saymayın. Her kaynak türünde DOI bulunması zorunlu değildir ve her DOI kayıt ajansı aynı kayıtları tutmaz. Eksik bir DOI’yi yalnızca başlık benziyor diye eklemek yerine, kaynağın yayınevi veya kurum sayfasını arayın. Metindeki kayıt için bir DOI önerisi bulduysanız, bunun tam olarak aynı esere ait olduğunu yayıncı kaydı ve bibliyografik bilgilerle ayrıca doğrulayın.

Kayıt bilgisini DOI deposuyla ve yayıncı sayfasıyla karşılaştırın

Crossref, kendi üyelerinin kaydettiği DOI’ler için bibliyografik metadata sağlar. Crossref’in resmî belgesinde bu verinin üyeler tarafından yatırılan kayıtlardan geldiği, arayüzler ve API’ler üzerinden sorgulanabildiği açıklanır. Bu yüzden Crossref’te bir DOI aramak yararlı bir kontrol adımıdır; ancak sonuç, Crossref’in kapsamı ve kaydın yatırılmış metadata’sı ile sınırlıdır. DOI başka bir kayıt ajansındaysa Crossref’te görünmeyebilir.

Kayıt bulunduğunda başlık, yazarlar, yayın adı, tarih, cilt-sayı ve sayfa bilgilerini kaynakça satırındaki alanlarla yan yana koyun. Her alan için “aynı”, “biçim farkı”, “farklı” veya “kayıt eksik” gibi kararlar verin. Başlıkta büyük-küçük harf veya noktalama farklılığı çoğunlukla aktarım biçimiyle ilgili olabilir; ana sözcüklerin değişmesi ise başka bir esere işaret edebilir. Yazar listesinin kısaltılıp kısaltılmadığını da kontrol edin: et al. kullanımı ile yanlış kişi eklenmesi aynı şey değildir.

Ardından Crossref kaydını yayıncının kendi sayfasındaki künye ile karşılaştırın. DOI, Crossref’te başka bir başlığa; yayıncıda ise düzeltme veya farklı sürüm bilgisine yöneliyorsa bu farkı kayda geçirin. Crossref metadata’sı eksik olduğunda yalnızca görünen alanları karşılaştırın; bulunmayan bir yazar, sayfa veya tarih bilgisini tahmin etmeyin. Crossref’in kayıtları üyelerin yatırdığı bilgiler üzerine kurulu olduğundan, metadata hatası ya da eksikliği her zaman eserin sahte olduğu anlamına gelmez.

Yayın tarihi de tek bir sayıdan ibaret olmayabilir. Bir çalışma çevrim içi yayımlanma tarihi ile basılı sayı tarihi taşıyabilir; ön baskı ve son yayımlanmış makale farklı kayıtlar olabilir. Kaynakçada hangi sürümün kullanıldığını belirleyin ve tarih farkının bu ayrımdan kaynaklanıp kaynaklanmadığını kontrol edin. Eğer sürüm belirsizse iki kaydı birleştirmeyin; belirsizliği açıkça yazıp editoryal teyit bekleyin.

DOI eşleşmesi ile iddia desteğini birbirinden ayırın

Künye doğrulaması, doğru belgenin bulunduğunu gösterir; belgenin bir cümleyi gerçekten desteklediğini göstermez. İkinci kontrol için taslaktaki iddiayı tek başına yazın ve kaynakta ilgili bölümün bulunup bulunmadığını inceleyin. Başlık veya özetin konuya benzemesi, sonuç ya da kapsam hakkında kesin hüküm vermek için yeterli olmayabilir. Özellikle nicel sonuç, nedensellik, belirli bir nüfus veya tarih aralığı ileri sürülüyorsa, kaynağın ilgili kısmını açıp bağlamı kontrol edin.

Bir kaynak yalnızca giriş bölümünde konuyu anıyor olabilir; bu durum taslaktaki güçlü sonuç cümlesini desteklemeyebilir. İddiayı kaynağın gerçekten söylediği düzeye indirmek veya uygun birincil kaynağı bulmak gerekebilir. Bu aşamada DOI’nin çalışıyor olması değil, belgenin içeriği ve iddia arasındaki bağ önemlidir. Kaynak metne erişilemiyorsa, yalnızca metadata üzerinden “iddia doğrulandı” sonucu çıkarmayın.

DOI çözümlemesinden sonra açılan sayfanın erişim durumu ile metadata doğruluğunu da ayrı tutun. Geçici bir yönlendirme veya erişim engeli, kayıt kimliğiyle aynı soru değildir. Görünen metadata’yı kontrol tarihiyle not edin; erişemediğiniz tam metin hakkında içerik hükmü vermeyin. Künye eşleşse bile, metne erişemediğiniz için iddia desteğini inceleyememiş olabilirsiniz.

Belge kimliği ve içerik desteği için iki ayrı kontrol sütunu tutun. Örneğin “künye: eşleşiyor” ve “iddia desteği: incelenmedi” aynı kaydın iki farklı durumudur. İlk sütun tamamlandı diye ikinci sütunu otomatik olarak tamamlanmış saymayın. Yapay zekâ tarafından üretilen kaynakçalar için bu ayrım, düzgün biçimlendirilmiş ama yanlış bağlanmış referansların doğrudan metne girmesini önleyen temel bir editoryal kontroldür.

Belirsiz ve kısmi eşleşmeleri nasıl yönetmelisiniz?

DOI çözümleniyor ama başlık veya yazar uyuşmuyorsa kaydı “eşleşmiyor” olarak bekletin. DOI bulunamıyor, fakat yayıncı sayfasında benzer başlıklı bir eser görülüyorsa “kısmi eşleşme” yazıp eksik alanları tek tek belirtin. Hiçbir birincil kayıt bulunamıyorsa “doğrulanamadı” deyin; bu ifade, kaynağın kesinlikle uydurulduğu iddiası değildir. Arama sonucu çıkmaması, veri tabanının kapsamı, indeksleme gecikmesi, farklı kayıt ajansı veya hatalı bilgi gibi birden fazla nedenle oluşabilir.

Kaynakça arama motoru sonuçlarından veya üçüncü taraf özet sayfalarından kopyalandıysa, mümkün olduğunda DOI çözümleyicisini, Crossref kaydını ve yayıncı/kurum sayfasını esas alın. Üç yerde uyuşmayan bir kaydı tek satır hâline getirmek yerine ayrı bulguları not edin. Farkı açıklayan bir düzeltme, erratum veya sürüm kaydı varsa onu da inceleyin. Ancak düzeltme belgesinin bulunması bile ilk kaynakça satırının otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez; hangi sürümün kullanıldığını belirlemek gerekir.

Kontrol tablonuzda en az şu alanlar bulunsun: taslakta verilen referans, DOI’nin açtığı hedef, metadata kaynağı, yayıncı sayfası, alan bazında farklar, incelenen tarih ve son karar. Kararı veren kişi veya editoryal rolü eklemek, daha sonra aynı referansın yeniden kontrol edilmesini kolaylaştırır. Kısa bir “neden bekletildi” notu da ekleyin. Yalnız “AI kaynak üretti” yazmak, hangi alanın sorunlu olduğunu açıklamaz.

Yayıma geçmeden önce kısa kontrol

Özgün kaynakça satırı, sonradan düzenlenmiş kopyadan ayrı saklandı.
DOI varsa çözümleyiciye gidildi ve yönlendirilen belgenin kimliği görüldü.
DOI kaydı, kaynakça alanları ve yayıncı/kurum sayfası ayrı ayrı karşılaştırıldı.
DOI’nin bulunmaması sahte kaynak kanıtı, çalışması da iddia doğruluğu sayılmadı.
Belge kimliği ile metindeki iddia desteği ayrı karara bağlandı.
Uyuşmazlık, incelenen sayfa ve karar gerekçesiyle kayda geçirildi.

Kaynakça doğrulamasını eğitim materyallerinde soru, dayanak ve cevap anahtarını eşleştirme adımıyla birlikte düşünmek için iç eğitim sorularında cevap anahtarı kontrolü rehberine bakabilirsiniz. Ürün iddialarını resmî sayfalardan karşılaştırma yaklaşımı için ürün farklarını kaynaklarla karşılaştırma yazısı da yardımcı olabilir. Dijital pazarlama hizmetleri hakkında bilgi için hizmet sayfasını inceleyin.

Sık Sorulan Sorular

DOI bağlantısının açılması kaynağın doğru olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Açılması, DOI’nin bir hedefe yönlendiğini gösterir. Kaynakça satırındaki başlık, yazar ve yayın bilgilerinin aynı hedefe ait olup olmadığını ayrıca karşılaştırın. Daha sonra belgenin taslaktaki iddiayı gerçekten destekleyip desteklemediğini içerikten kontrol edin.

DOI bulunmayan bir kaynak yanlış veya uydurma mıdır?

Hayır. Her kaynak DOI taşımayabilir ve farklı DOI kayıt ajanslarının kapsamı aynı değildir. DOI yoksa yayıncı veya kurum sayfasını, başlık-yazar-yıl bilgilerini kontrol edin. Bulguyu “doğrulanamadı” diye kaydetmek, sahte olduğu hükmünden daha doğru olabilir.

DOI çalışıyor ama başlık farklı çıkıyorsa ne yapmalıyım?

Kaydı yayıma hazır saymayın. Başlık farkının biçim, çeviri, sürüm veya farklı bir eser olup olmadığını yayıncı sayfası ve metadata kaydıyla inceleyin. Ayrım netleşmiyorsa referansı bekletin ve farkı alan bazında not edin.

Crossref’te kayıt görünmüyorsa kaynak yanlış mıdır?

Tek başına hayır. Crossref metadata’sı Crossref üyelerinin yatırdığı kayıtlara dayanır. DOI başka ajans üzerinden kayıtlı olabilir ya da metadata henüz görünmüyor olabilir. DOI çözümleyicisini ve yayıncı/kurumun kendi kaydını da kontrol edin.

Başlıkta noktalama veya büyük harf farkı varsa uyuşmazlık sayılır mı?

Her fark aynı ağırlıkta değildir. Büyük harf, noktalama veya kısaltma biçimi değişebilir; fakat ana sözcükler, yazarlar veya yayın adı farklıysa aynı eseri gösterdiğini varsaymayın. “Biçim farkı” ve “eser kimliği farkı” kararlarını ayrı tutun.

Çevrim içi yayın yılı ile basılı yayın yılı farklıysa hangisini yazmalıyım?

Önce kaynakçada hangi sürümün kullanıldığını belirleyin. Çevrim içi ilk yayın ile sayı içinde yayımlanma ayrı tarihler taşıyabilir. Yayıncı veya kayıt sayfasındaki sürüm bilgisini izleyin; açıklanamayan farkı tahminle tek tarihe indirmeyin.

Bir DOI eşleşmesi, makalenin iddiayı desteklediğini kanıtlar mı?

Hayır. Eşleşme bibliyografik kimliği kontrol eder. İddia desteği için belgenin ilgili bölümünü ve bağlamını okuyun. Özet veya başlık benzerliği tek başına güçlü sonuç, nedensellik ya da belirli bir gruba ilişkin iddiayı doğrulamaz.

Kaynak doğrulanamıyorsa taslaktan hemen silmeli miyim?

Önce durumunu açıkça kaydedin ve yayıma hazır kaynak olarak kullanmayı durdurun. Benzer bir başlık bulursanız DOI, yazar ve yayın bilgilerini eşleştirmeden onun yerine koymayın. Editoryal inceleme, kaynağı doğrulama veya iddiayı kaldırma seçeneklerinden birini belirlemelidir.