Bir kural istemde sadeleştirilirken koşulların ilişkisi değişebilir: “A ve B”, “A veya B” değildir. İstisnanın hangi koşula bağlandığı da açık olmayabilir. Bu rehber, yetkili kişinin onayladığı kuralı mantık testleriyle gözden geçirmeyi anlatır. Yeni kural üretmek, gerçek kişilerin uygunluğunu karara bağlamak veya otomatik işlem başlatmak için değildir.

Yöntemin dayanağı, yazılım testinde koşul kombinasyonlarını ve sonuçlarını tablo hâlinde görünür kılan karar tablosu yaklaşımıdır. ISTQB CTFL v4.0.1, karar tablolarının koşul birleşimlerini, sonuçları ve gözden kaçmış kombinasyonları belirlemeye yardımcı olabileceğini açıklar. Buradaki adımlar bu genel test fikrinin editoryal bir uyarlamasıdır; kaynak, yapay zekâ istemleri için doğruluk garantisi vermez.

Önce kaynak kuralı sabitleyin

Modelden bir kuralı sadeleştirmesini istemeden önce hangi metnin yetkili kaynak olduğunu belirleyin. Kuralın sahibi, onay tarihi veya sürüm numarası biliniyorsa bunları çalışma notuna ekleyin. Taslak, e-posta alıntısı ve yürürlükteki politika birbirinden farklıysa, hangisinin esas alınacağını model seçmemelidir. Yetkili sürüm bulunamıyorsa çalışma durmalı ve kural sahibinden açıklama istenmelidir.

Kaynağı olduğu gibi saklayın; isteme eklenecek kopyanın hangi sürümden geldiğini kaydedin. Sonra modelden yeni bir politika yazmasını değil, kaynakta ifade edilen şartları ve istisnaları ayrı ayrı çıkarmasını isteyin. Çıktı, kaynak metnin yerine geçmez. İnsan kontrolü için hazırlanmış bir ara nottur. Bir cümle iki şekilde okunabiliyorsa, modelden “en makul” yorumu seçmesini istemek belirsizliği çözmez; yalnızca varsayımı görünmez hâle getirir.

Koşulları küçük parçalara ayırın

Her koşula kısa ve tarafsız bir ad verin: A, B, C gibi. Yanına kaynağın ilgili cümlesini yazın; henüz “doğru” veya “yanlış” değeri atamayın. Birden fazla eylem içeren cümleleri ayırın. Örneğin “başvuru eksiksiz ve imzalı olmalı” ifadesinde eksiksizlik ile imza iki ayrı koşuldur. “Eksik belge varsa değerlendirme yapılmaz” cümlesi ise bir istisna veya durdurma koşulu olabilir; onu sıradan bir sonuç gibi karıştırmayın.

Ardından bağlaçları aynen işaretleyin. “Ve” tüm bağlı koşulların birlikte aranmasını ister. “Veya” kapsayıcıysa A, B ya da ikisi birden yeterlidir; dışlayıcıysa yalnızca biri kabul edilir. Gündelik dil bu farkı her zaman belirtmez. Kaynakta hangi anlamın geçerli olduğu açık değilse, iki yorumu ayrı not edin ve yetkili kişiye sorun. Dil modeli hukukî veya operasyonel kapsamı kendi başına belirlememelidir.

Karar tablosu kurun

İki ikili koşul için küçük bir tablo dört birleşimi gösterir: A doğru/B doğru; A doğru/B yanlış; A yanlış/B doğru; A yanlış/B yanlış. Üç koşul varsa sekiz olası birleşim bulunur. Her satıra, kaynak kuralın açıkça söylediği sonucu ekleyin. Kaynak bazı satırları açıklamıyorsa “belirsiz” yazın; boşluğu tahminle doldurmayın. Koşul sayısı büyüdüğünde tüm birleşimleri kullanışlı biçimde incelemek zorlaşabilir. O durumda önemli sınır durumlarını seçin, ancak seçimin tüm olasılıkları kapsadığını iddia etmeyin.

Tablo, özellikle doğal dilde saklı kalan kapsamı görünür kılar. “A ve B sağlanırsa ilerle; C varsa ilerleme” ifadesi C için açık bir durdurma koşulu koyar; tabloda C doğru olan satırlar, A ve B sağlansa da ilerleme sonucunu taşımaz. Belirsizlik ancak kaynağın istisnayı nereye bağladığı gerçekten açık değilse oluşur. Örneğin “C olmadıkça ilerle” cümlesi ile C’yi yalnız B’ye bağlayan önceki bir ifade birlikteyse, kapsam için iki okuma çıkabilir. Bu durumda farklı okumaları not edin ve kural sahibine sorun. Modelden kaynakta olmayan öncelik sırası eklemesini değil, belirsizliği işaretlemesini isteyin.

İstem içinde rolü ve sınırı açık tutun

İyi bir kontrol istemi, modele neyi yapmayacağını da söyler. Örneğin: “Aşağıdaki onaylı kuralı yeniden ifade et. A ve B koşullarını, ‘ve/veya’ ilişkisini ve istisnanın kapsamını ayrı listele. Kaynakta açık olmayan her noktayı belirsiz olarak işaretle; anlam seçme, yeni koşul ekleme ve sonuç kararı verme. Sonra yalnız metindeki ifadelerden bir karar tablosu taslağı oluştur.” Böyle bir talep bile tek başına yeterli güvence değildir; oluşturulan tabloyu kaynak cümleleriyle insan karşılaştırır.

Çalışma ortamına gizli, kişisel veya müşteri verisi koymayın. Test için gerekirse gerçek bir dosyadan alınmamış, açıkça kurgusal ve nötr örnekler oluşturun. Kurgusal örnek, kurum politikasının yerine geçmez. İstem yanıtı, kim tarafından ve hangi kaynak sürümüne göre kontrol edildiği belirtilmeden “onaylı kural” olarak dolaşıma sokulmamalıdır. Modelin kendinden emin anlatımı, dayanak veya yetki anlamına gelmez.

Karşı örneklerle anlam kaymasını arayın

Her koşulun tek başına değiştiği satırları inceleyin. A ve B’nin birlikte gerektiği bir kuralda yalnız A doğruyken sonuç ne olmalı? Yalnız B doğruyken? İkisi de yanlışken? İstisna C devredeyken diğer şartlar sağlansa bile aynı sonuç mı çıkıyor? Bu sorular, “ve”nin “veya”ya dönüşmesi ya da istisnanın yanlış satıra uygulanması gibi kaymaları yakalamaya yarar. Her cevap için kaynakta açık dayanak bulunmuyorsa tabloya karar yazmayın.

Eksik bilgi durumunu test edin. Bir koşul bilinmiyorsa model onu otomatik olarak yanlış, doğru veya önemsiz saymamalıdır. Çıktıda “bilinmiyor; insan açıklaması gerekiyor” gibi ayrı bir durum kullanın. Kaynak, eksik verinin nasıl ele alınacağını tarif etmiyorsa bu davranış da kural sahibinden belirlenmelidir. Böylece istemdeki sessiz varsayım, doğrulanmış bir politika gibi sunulmaz.

İki metni satır satır karşılaştırın

Kontrolü üç sütunla yürütün: kaynak ifadesi, istemdeki yeniden ifade ve gözden geçiren kişinin notu. Önce her koşulun korunup korunmadığına bakın; sonra bağlaç, istisna, kapsam ve sonuç ilişkisini karşılaştırın. Eş anlamlı sözcük kullanımı tek başına sorun değildir, fakat anlamı daraltan veya genişleten bir ekleme önemlidir. “Yalnızca”, “herhangi biri”, “tümü”, “hariç” ve “olmadıkça” gibi sözcükleri özellikle işaretleyin. Bu sözcükler koşulların kapsamını değiştirebilir.

Bir fark bulunduğunda modeli tekrar tekrar yönlendirip istenen cevabı alana kadar denemek yerine, farkı kayda geçirin. Kaynak cümle açık ama yeniden ifade hatalıysa istemi düzeltip tüm tabloyu baştan kontrol edin. Kaynak cümle belirsizse, metni yazan veya kuralı onaylayan kişiye sorun. Birden fazla yorum geçerliyse bunları yan yana sunun; hangisinin kullanılacağına yetkili kişi karar versin. Denetim izi için kaynak sürümünü, istem sürümünü, tarih ve insan kararını saklayın.

Kontrolü gerçek karar süreçlerinden ayırın

Bu çalışma, gerçek kişilerin kredi, işe alım, sağlık, sigorta, erişim veya müşteri uygunluğu hakkında karar vermek için kullanılmamalıdır. Bir istemin mantıksal biçimini gözden geçirmek ile üretim sistemine kural uygulamak farklı işlerdir. Tabloyu gerçek kayıtlara bağlamayın, otomatik yönlendirme başlatmayın ve çıktıyı tek başına uygulama talimatı hâline getirmeyin. Böyle bir kullanım düşünülüyorsa ilgili uzmanlar, kurum yönetişimi ve geçerli güvenlik/hukuk süreçleri ayrıca değerlendirme yapmalıdır.

Başarı ölçütü, modelin her satıra bir cevap vermesi değil, kaynakta eksik olan yerde durabilmesidir. Belirsiz bağlaç, tanımsız istisna, çelişkili kaynak veya eksik koşul varsa “karar veremiyorum” çıktısı doğru kontrol sonucudur. Bu yaklaşım üretkenliği sınırlıyor gibi görünebilir; gerçekte yanlış bir anlamın düzgün yazılmış cümleyle yayılmasını önlemeye yardımcı olur. İnsan onayı olmadan kaynak kural değişmiş sayılmaz.

Sık Sorulan Sorular

“Ve” ile “veya” arasındaki fark neden ayrıca test edilir?

“Ve” çoğu kuralda bağlı şartların birlikte sağlanmasını, “veya” ise seçeneklerden en az birinin yeterli olmasını anlatır. Kaynak cümledeki bağlaç yeniden ifade sırasında değişirse, kuralın kapsadığı durumlar genişleyebilir veya daralabilir. İki koşulun dört birleşimini tabloya yazmak, tek bir koşulun sağlandığı satırda farkı görmeyi kolaylaştırır. Yine de gündelik “veya”nın kapsayıcı mı dışlayıcı mı olduğu belirsizse, anlamı model seçmemeli; kural sahibi açıklamalıdır.

Karar tablosu kaç koşula kadar kullanılabilir?

İki veya üç ikili koşul için tablo genellikle gözle incelenebilecek ölçektedir. Her yeni ikili koşul olası birleşim sayısını artırır; bu yüzden uzun bir kuralı tek tabloda göstermeye çalışmak takip edilebilirliği azaltabilir. Koşulları alt kurallara ayırın ve her parçanın kaynaktaki yerini koruyun. Sadeleştirme yapılırken hangi birleşimlerin dışarıda bırakıldığını açıkça belirtin; küçük örnek setini tam kapsamlı test gibi adlandırmayın.

İstisnanın hangi koşula bağlandığı belirsizse ne yapılmalı?

İki olası kapsamı ayrı yazın ve her biri için hangi tablo satırlarının değişeceğini gösterin. “C varsa ilerleme” ifadesinin tüm kuralı mı yoksa yalnız hemen önceki koşulu mu etkilediği kaynakta açık değilse, isteme tahmini bir parantez eklemeyin. Kaynağı onaylayan kişiye kısa, tarafsız soru yöneltin ve yanıtı sürüm notuna kaydedin. Açıklama gelmeden bu kısmı kesin karar üreten bir talimata dönüştürmeyin.

Eksik veya bilinmeyen bir veri nasıl ele alınmalı?

Kaynak özel davranış tanımlamıyorsa “bilinmiyor” ayrı kalmalıdır. Modelden eksik alanı doğru varsaymasını veya boşluğu genel bilgiyle doldurmasını istemeyin. Test tablosunda eksik bilgiyi ayrı satır ya da ayrı durum olarak gösterin; sonuç hücresine “belirsiz, yetkili açıklaması gerekli” yazın. Bu, verinin yanlışlıkla doğru/yanlış sınıfına atılmasını önler ama kurumun eksik veri politikasını kendiliğinden belirlemez.

Modelin oluşturduğu tablo doğrudan kural olarak kullanılabilir mi?

Hayır. Tablo, kaynak cümlelerini ve olası koşul birleşimlerini inceleyen bir çalışma çıktısıdır. Her satırın kaynağa dayandığını, bağlaçların korunup korunmadığını ve boşlukların tahminle doldurulmadığını yetkili bir insan gözden geçirmelidir. Gözden geçiren kişi ve kaynak sürümü kayıt altına alınmadan tabloyu yürürlükteki politika gibi paylaşmayın. Modelden gelen akıcı veya kesin ton, insan onayının yerine geçmez.

Kaynak kural kendi içinde çelişkili görünüyorsa nasıl ilerlenir?

Çelişen cümleleri ayrı ayrı alıntılayın; hangi koşulda farklı sonuç ürettiklerini nötr bir örnekle gösterin. Modelden bunlardan birini seçmesini veya daha yeni görünen cümleyi üstün tutmasını istemeyin. Bir belge sürümü diğerinden açıkça yetkili değilse, yürürlük bilgisi kural sahibinden teyit edilmelidir. Çelişki giderilene kadar ilgili birleşim “çözümlenmemiş” kalır; kontrolün amacı burada karar vermek değil, sorunu görünür kılmaktır.

Bu yöntem bir yapay zekâ aracının doğruluğunu kanıtlar mı?

Hayır. Kontrol, belirli bir kaynak metnin istemde nasıl yeniden ifade edildiğine ve seçilmiş mantık birleşimlerinin nasıl gösterildiğine bakar. Başka girdilerde aynı davranışın süreceğini, aracın hatasız olduğunu veya bir ürünün belirli özelliğe sahip olduğunu göstermez. Çıktı değişebileceğinden, hangi istem ve kaynak sürümünün incelendiğini belirtin. Araç karşılaştırması veya güncel özellik iddiası gerekiyorsa üreticinin resmî dokümanı ayrıca kontrol edilmelidir.

Karşı örnekleri kim hazırlamalı ve kim onaylamalı?

Gözden geçiren kişi, koşulların tek tek değiştiği tarafsız örnekleri hazırlayabilir; fakat örnekler gerçek kişileri veya gizli kayıtları içermemelidir. Kuralın amaçlanan anlamını yalnız yetkili kural sahibi doğrular. Hazırlayan ile onaylayan aynı kişi olmak zorundaysa, rol ve dayanak notta açıkça belirtilmelidir. Belirsiz sonuçları örneklerin çokluğu ile kapatmak mümkün değildir; yetkili açıklama yoksa belirsizlik olarak kalırlar.

Uygulanabilir kısa kontrol listesi

Yetkili kaynak metnini ve sürümünü sabitleyin.
Koşulları ayrı adlandırın; “ve”, “veya” ve istisnayı işaretleyin.
Olası birleşimleri tabloya dökün; kaynakta cevapsız kalan satırları belirsiz bırakın.
Her koşulun tek başına değiştiği ve eksik olduğu durumları karşı örnekle inceleyin.
Kaynak, istem, tablo ve insan kararının izini saklayın.
Gerçek kişi verisi, otomatik işlem ve yetkisiz kural değişikliği kapsam dışında kalsın.

İçerik kontrol sürecinde talimat önceliği için çelişen talimatları sıraya koyma rehberini, yapılandırılmış çıktıların gözden geçirilmesi için şema ve alan doğrulama rehberini, yayımlanmış bilginin güncellenmesi için de değişiklikten SSS etki haritası çıkarma rehberini inceleyebilirsiniz. Hizmet kapsamı için dijital pazarlama hizmet sayfasına bakın.